Pisownia przymiotników złożonych

Wielu użytkownikom języka polskiego problemy sprawia łączna i rozdzielna pisownia przymiotników złożonych typu jasnoszary, biało-różowy, północno-zachodni, hiszpańsko-grecki, południowochiński itp. Oto dwie proste reguły, które warto zapamiętać.

Jeżeli przymiotnik złożony oznacza jedną rzecz, zapisuj go razem. 

Pisownia przymiotników złożonych. Przykład: jasnoróżowy

Piwonie mają jeden kolor – jasny róż. Przymiotnik jasnoróżowy zapisujemy więc łącznie.

Przymiotniki złożone - kiedy zapisywać je razem? Przykład soczystozielony

Trawa ma jeden kolor – soczystą zieleń. Przymiotnik soczystozielony zapisujemy zatem razem.

Łączna pisownia przymiotników złożonych. Przykład ciemnoniebieski

Woda ma jeden kolor – ciemny odcień niebieskiego. Przymiotnik ciemnoniebieski zapisujemy więc łącznie.

Pisownia łączna przymiotników złożonych - przykład zachodnioeuropejski

Na mapie zaznaczono jedno miejsce – zachód Europy. Przymiotnik zachodnioeuropejski zapisujemy więc razem.

Podobnie jest z innymi pojęciami:

  • południowoamerykański – w jednym miejscu: na południu Ameryki
  • bliskowschodni – w jednym miejscu: na Bliskim Wschodzie
  • górnośląski – z jednego miejsca: z Górnego Śląska
  • zachodniopomorski – z jednego miejsca: z Zachodniego Pomorza

Jeżeli przymiotnik złożony oznacza minimum dwie rzeczy, używaj łącznika. 

Przymiotniki złożone - zasady pisowni. Przykład biało-czerwony

Tulipany mają dwa kolory płatków – biały i czerwony. Przymiotnik biało-czerwony zapisujemy więc z łącznikiem.

Pisownia rozdzielna przymiotników złożonych - przykład czarno-biały

Piesek ma dwa kolory sierści – biały i czarny. Przymiotnik biało-czarny zapisujemy więc z łącznikiem.

Pisownia rozłączna przymiotników złożonych - przykład biało-żółty

Papużki mają dwa kolory – szary i żółty. Przymiotnik szaro-żółte zapisujemy zatem z łącznikiem.

Pisownia rozdzielna przymiotników złożonych. Przykład europejsko-afrykański

Na mapie zaznaczono dwa miejsca – Europę i Afrykę. Przymiotnik europejsko-afrykański zapisujemy więc z łącznikiem.

Podobne przykłady, w których przymiotniki złożone zapiszemy z myślnikiem:

  • włosko-maltański – wskazuje na dwa miejsca: Włochy i Maltę
  • europejsko-amerykańsko-azjatycki – określa trzy miejsca: Europę, Amerykę i Azję
  • krakowsko-częstochowski – wskazuje dwa miejsca: Kraków i Częstochowę
  • śląsko-morawski – mówi o dwóch miejscach: Śląsku i Morawach
  • zielono-biało-czerwono-szary – określa cztery kolory: zieleń, biel, czerwień i szarość

A przy okazji… czy wiesz, ile rozróżniamy kolorów?

Problemy ze zwrotami ubrać, rozebrać, włożyć i założyć

Wielu z nas często mówi potocznie ubrałem kurtkę czy rozbierz płaszcz, nie zdając sobie sprawy, że popełnia błąd językowy. Dotyczy to szczególnie południa naszego kraju, gdyż zwroty te są małopolskimi regionalizmami powstałymi prawdopodobnie w czasie zaborów pod wpływem języka niemieckiego.

Tymczasem, stosując się do reguł ogólnej polszczyzny, powinniśmy powiedzieć ubrałem się w kurtkę bądź rozbierz się z płaszcza. Słownik języka polskiego podaje następujące definicje:

  • ubierać:
    • włożyć na kogoś lub na coś ubranie
    • kupić lub uszyć komuś ubranie
  • ubrać się:
    • włożyć na siebie ubranie
    • kupić sobie ubranie lub kazać sobie je uszyć
    • kupować albo szyć ubranie dla siebie
    • nosić ubranie w jakiś sposób
  • rozbierać:
    • zdjąć z kogoś ubranie
  • rozebrać się:
    • zdjąć z siebie ubranie
Ubierać czy ubierać się? Ubrać, włożyć, założyć - regionalizmy i właściwe formy

Musimy więc pamiętać, że jeśli używamy czasowników ubierać i rozbierać w formie zwrotnej, zawsze powinniśmy dodać zaimek się:

  • Poczekaj, bo właśnie się ubieram.
  • Artyści zazwyczaj ubierają się kolorowo.
  • Proszę, rozbierz się z kurtki.

Istnieją jeszcze dwa czasowniki, którymi możemy zastąpić słowo ubierać się. Całkowicie poprawną formą będzie użycie wyrazów włożyć i zdjąć, np. zdjęła spodnie i włożyła piżamę. Natomiast formą nadal traktowaną przez niektóre słowniki jako błąd, lecz coraz częściej używaną i dopuszczalną w potocznej polszczyźnie, jest czasownik założyć: założyłam kostium, założył płaszcz.

Najczęstsze błędy językowe

Błędami, które najczęściej zdarzają się Polakom, są pomyłki ortograficzne związane z zapisem, np. imie, pare czy książe, wziąść i prosze zamiast imię, parę, książę, wziąć i proszę oraz niewłaściwy zapis końcówek, jak w następujących przypadkach:

  • Opowiem o tym waszym matką. Poprawnie: Opowiem o tym waszym matkom.
  • Dam to tamtym osobą. Poprawnie: Dam to tamtym osobom.
  • Idę z moją matkom. Poprawnie: Idę z moją matką.
  • Jesteś dobrą osobom. Poprawnie: Jesteś dobrą osobą.

Często też mylimy się, kiedy mamy do czynienia z pisownią łączną i rozdzielną. Do najczęstszych błędów w tym zakresie należą nastepujące przykłady:

  • narazie – poprawnie: na razie
  • wogóle – poprawnie: w ogóle
  • poprostu – poprawnie: po prostu
  • z kąd – poprawnie: skąd
  • na prawdę – poprawnie: naprawdę
  • po za tym – poprawnie: poza tym

Bardzo częste są również pomyłki związane z niepoprawnym stosowaniem reguł gramatycznych i logicznych:

  • pod rząd – poprawnie: z rzędu
  • w cudzysłowiu – poprawnie: w cudzysłowie
  • tą piosenkę – poprawnie: tę piosenkę
  • za wyjątkiem – poprawnie: z wyjątkiem
  • poszłem – poprawnie: poszedłem
  • z wielkiej litery – poprawnie: od wielkiej litery lub wielką literą
  • po najmniejszej linii oporu – poprawnie: po lini najmniejszego oporu

Często używamy tzw. pleonazmów, czyli połączeń wyrazów potocznie określanych jako „masło maślane”. Pleonazmy mają miejsce wtedy, kiedy oba wyrazy zawierają w sobie dokładnie taką samą treść:

  • fakt autentyczny – słowo fakt mówi o autentycznych wydarzeniach
  • dalej kontynuować – kontynuowanie to dalsze wykonywanie czynności
  • cofać się do tyłu – nie można cofać się do przodu
  • wracać z powrotem – wracać się zawsze oznacza powrót do jakiegoś miejsca
  • podskoczyć do góry – nie można podskoczyć do dołu
  • dwie równe połowy – połowy z założenia są równe

Zapamiętaj poprawną pisownię wyrazów z poniższych grafik. Dzięki temu unikniesz wielu błędów podczas pisania wypracowań i egzaminu.

Czym jest kontrast?

Kontrast czyli zestawienie dwóch przeciwstawnych obrazów

W literaturze kontrast polega na zestawieniu ze sobą dwóch przeciwstawnych obrazów, charakterów lub wartości. Zwykle służy podkreśleniu różnic bądź uwydatnieniu cech danej rzeczy.

Przykładowe zestawienia kontrastowe w literaturze: 

  • Alina (uczciwa, rumiana blondynka, szczera) i Balladyna (przebiegła, chciwa brunetka o alabastrowej cerze) w tragedii Juliusza Słowackiego „Balladyna”,
  • Cześnik (jowialny, szczery, gwałtowny, słusznej postury) i Rejent (niski, szczupły, pochylony, chytry i knujący) w komedii „Zemsta” Aleksandra Fredry,
  • Tomek Canty (ubogi chłopiec ze zwykłej mieszczańskiej rodziny) i Edward Tudor (królewicz, syn króla Henryka VIII) z powieści Marka Twaina „Książę i żebrak”,
  • Królowa (zła, piękna, o lodowym sercu) i Śnieżka (również piękna, lecz o dobrym i  czystym sercu) z baśni „Królewna Śnieżka” braci Grimm. 
  • Polscy rycerze (honorowi, słowni i oddani królowi) i Krzyżacy (przebiegli, kłamliwi i kierujący się chęcią zemsty, władzy i zysku) z powieści historycznej „Krzyżacy” Henryka Sienkiewicza.

Symbol a alegoria

Czym jest symbol? 

Symbol to środek stylistyczny polegający na tym, że obraz lub znak ma jedno znaczenie dosłowne i dodatkowo wiele znaczeń ukrytych.

  • Kolor czerwony może symbolizować między innymi: miłość, życie, namiętność, gniew, walkę, agresję, ostrzeżenie, niebezpieczeństwo, nakaz zatrzymania się. 
  • Jabłko może symbolizować: owoc, władzę królewską, pokusę, markę Apple.
  • Kot może symbolizować: zwinność, piękno, egoizm, czarownicę, magię, itd. 

Symbol w różnych dziełach może mieć różne znaczenia:

  • W bajce „Kruk i lis” Ignacego Krasickiego lis symbolizuje chytrość i przebiegłość.
  • W powieści „Mały Książę” Antoine de Saint-Exupery’ego lis symbolizuje oswojenie i przyjaźń.
Znaczenie symbolu czyli znaku z wieloma ukrytymi znaczeniami wraz z przykładami

Co to jest alegoria?

Alegoria jest środkiem stylistycznym, który polega na tym, że jakiś obraz lub znak ma jedno znaczenie dosłowne i tylko jedno znaczenie ukryte.

  • Trójkąt z okiem w środku oznacza wszechwiedzącego Boga, zaś litera P z przekreśloną podstawą jest alegorią Jezusa. 
  • Zakapturzona postać trzymająca kosę jest alegorią śmierci. 
Definicja alegorii - obrazu mającego jedno dodatkowe znaczenie - wraz z przykładami

Tabloidy – czy warto je czytać?

Tabloid, brukowiec, bulwarówka - charakterystyka tego typu gazety i cechy typowego odbiorcy

Nazwa tabloid pochodząca z języka angielskiego brzmi całkiem nieźle i osobom nieświadomym może kojarzyć się z czymś profesjonalnym, rzetelnym i światowym. Niestety tak nie jest, a istotę tabloidu odsłaniają synonimy tego słowa: brukowiec i bulwarówka. Taka też jest natura tego typu gazety – nie porusza ważnych zagadnień, nie jest opiniotwórcza, nie jest też wiarygodnym źródłem informacji. Operuje za to chwytami i sztuczkami socjologicznymi, które trafiają do znacznej części społeczeństwa. Dlaczego?

Czytając gazetę, w której większość miejsca zajmują przyciągające uwagę fotografie i fotomontaże, nie musimy się zbytnio wysilać. Samo zdjęcie opatrzone wielkim i chwytliwym tytułem wystarczy, żeby wiedzieć, co znajduje się w artykule. Ponadto nie znajdziemy tutaj nudnych informacji o gospodarce, polityce czy życiu – znajdziemy natomiast plotki, skandale, sensację, roznegliżowane modelki, prostą krzyżówkę i mało wymagającą rozrywkę. I właśnie to jest atrakcyjne dla większości ludzi.

Każdy ma prawo do wybierania takiego typu prasy, jaki chce. Należy jednak być świadomym, że bulwarówki nie prezentują rzeczywistości. Wyolbrzymiają pewne zagadnienia, starają się przedstawić świat jako opozycję my – oni, czasem nawet wymyślają historie do kolejnych artykułów, a wszystko po to, by zwiększyć sprzedaż. Kłopot w tym, że wielu ludzi bezkrytycznie wierzy w prawdziwość słowa drukowanego. Wywodzi się to jeszcze z czasów, gdy zawód dziennikarza był gwarancją rzetelności, obiektywizmu i wiarygodności. Tutaj znajdziesz prezentację omawiającą cechu tabloidów wraz z przykładami artykułów.

Co możemy zrobić dla klimatu?

co-moge-zrobic-dla-klimatu

Proekologiczne wybory i zachowania wszystkich ludzi mają dzisiaj niezmiernie wielkie znaczenie. Tak jak wspominałam we wcześniejszych postach, każdy z nas ma do odegrania swoją rolę w trosce o środowisko. Spowolnienie globalnego ocieplenia jest w interesie nas wszystkich, dlatego wspólnie powinniśmy podjąć działania zmierzające w tym kierunku.

Rządy 195 krajów przyjęły w 2015 roku pierwsze w historii prawnie wiążące światowe porozumienie mające na celu ograniczenie działań negatywnie wpływających na klimat. Określony został plan ograniczenia globalnego ocieplenia do wartości poniżej 2°C: zmniejszenie emisji dwutlenku węgla, przechodzenie na odnawialne źródła energii, ochrona terenów zielonych, redukcja zanieczyszczeń pochodzących z transportu czy promowanie sprzyjających ekologii rozwiązań w budownictwie. Komisja Europejska w 2018 roku przedstawiła także długoterminową strategiczną wizję gospodarki neutralnej względem klimatu, co ma być osiągnięte do roku 2050.

Również my, indywidualnie, powinniśmy podjąć pewne działania w trosce o środowisko. Niektóre z nich dotyczą poważnych kwestii, takich jak budowa i modernizacja domu, inne są związane ze stylem życia i służą nie tylko ekologii, ale również zdrowiu i oszczędnościom. Nasza postawa, choć początkowo może być przez niektórych niezrozumiana lub przez nich wyśmiewana („Jak to nie jeździsz samochodem? Nie szkoda ci czasu?! W taką pogodę się chcesz tłuc rowerem?”), w pewnym momencie stanie się dla nich czymś naturalnym, a być może chociaż w pewnym stopniu wpłynie na podejmowane przez nich decyzje. Ruch społeczny zawsze przecież zaczyna się od jednostek 🙂

Co więc dla klimatu może zrobić przeciętny człowiek?

  • Podczas kąpieli nie przegrzewaj niepotrzebnie wody. Ustaw termostat na maksymalnie 60°C.
  • W zimie zadbaj o dobrą izolację – wymień uszczelki w oknach, nie otwieraj niepotrzebnie drzwi, minimalizuj przeciągi. Pamiętaj przy tym o właściwej wentylacji pomieszczeń!
  • W upalne dni używaj zasłon, rolet lub żaluzji, by dom nie nagrzewał się w środku.
  • Nie korzystaj niepotrzebnie z klimatyzatorów bądź ogrzewania – do pewnego stopnia odczuwanie temperatury możesz regulować poprzez nakładanie lub zdejmowanie kolejnych warstw odzieży.
  • Staraj się oszczędzać wodę. Na kranach zamontuj perlatory.
  • Wybieraj prysznic zamiast kąpieli.
  • Do podlewania ogrodu wykorzystuj deszczówkę.
  • Kupuj energooszczędne urządzenia klasy A (im więcej plusów, tym mniej zużywają prądu i przez to są tańsze w użytkowaniu).
  • Stosuj żarówki energooszczędne, najlepiej typu LED.
  • Jeśli masz zmywarkę do naczyń, unikaj mycia naczyń ręcznie. Gdy jest ona pełna, stosuj tryb „Eco”.
  • W czajniku gotuj tylko tyle wody, ile potrzebujesz.
  • Pierz tylko wówczas, gdy zbierzesz odpowiednią liczbę ubrań. Ustaw najniższą możliwą temperaturę i staraj się nie używać suszarki bębnowej.
  • Nie pozostawiaj urządzeń w stanie gotowości – upewniaj się, że są całkiem wyłączone z sieci.
  • Kontroluj zużycie energii – sprawdzaj co najmniej co miesiąc stan licznika i w przypadku skoków wartości dowiaduj się, co jest tego przyczyną.
  • Ograniczaj spożycie mięsa i produktów, które są importowane. Staraj się wybierać produkty wyprodukowane lokalnie, które nie były daleko transportowane.
  • Staraj się ograniczać używanie plastiku – toreb, opakowań, butelek.
  • Segreguj śmieci, zaś odpadki z owoców i warzyw wykorzystuj jako kompost.
  • Wybieraj transport miejski zamiast jazdy samochodem, bądź przerzuć się na rower.
  • Ograniczaj podróże samolotem.
  • Staraj się zminimalizować liczbę rzeczy, które posiadasz – zamiast kupować nowe przedmioty, napraw lub przerób starsze. Stosuj wymiany z przyjaciółmi (np. ubrań). Nie ulegaj szałowi zakupowemu ani szybko przemijającym modom.
  • Kupuj rzeczy wysokiej jakości, które posłużą ci przez więcej niż jeden sezon.

Podczas budowy lub remontu:

  • Montuj okna z podwójnymi szybami. Tracą one o 50-70% mniej ciepła.
  • Izoluj rury centralnego ogrzewania i bojlery.
  • Zadbaj o izolację domu. Zamontuj ekrany odbijające ciepło na ścianie za grzejnikami.
  • Jeśli masz takie możliwości, wybierz ekologiczne rozwiązania: domowe oczyszczalnie ścieków, zbiorniki na deszczówkę zmniejszające zużycie wody, systemy wentylacji z odzyskiem ciepła, kotły na gaz bądź pompy ciepła, panele fotowoltaiczne.

Aby sprawdzić swój ślad węglowy, czyli ilość dwutlenku węgla wyprodukowaną przez ciebie w przeciągu roku, możesz skorzystać z kalkulatora autorstwa Marcina Popkiewicza, polskiego fizyka jądrowego, popularyzatora nauki, klimatologa i analityka. Pamiętaj, że przeciętny Amerykanin produkuje 19,1 tony, Chińczyk 7,3 tony, zaś Hindus 1,7 tony (są to kraje odpowiadające za 50% emisji dwutlenku węgla). Każdy Polak odpowiedzialny jest średnio za 8,2 tony. Jaki jest twój ślad węglowy?

ziemianarozdrozu.pl/kalkulator