Gdzie stawiać przecinki?

Przecinki w wyliczeniach

Przecinki stosujemy w wyliczeniach i podczas wymieniania jakichś elementów. Co ważne, muszą to być elementy tego samego typu, np. same przedmioty, cechy czy czynności. Przykłady takich wyliczeń to:

  • Ola kupiła ser, pomidory, oliwki, chleb.
  • Uroda Mileny była subtelna, delikatna, eteryczna.
  • Postanowili zwiedzać, plażować, spacerować, jeść do syta.
  • Zaprosiłam na grilla Krystiana, Marka, Izę, Basię. 

Uwaga! Jeśli wymienione elementy nie są równorzędne, nie należy stawiać pomiędzy nimi przecinka:

  • Założę swoją ulubioną niebieską sukienkę. 
  • Najpierw rozwiążę najprostsze zadanie tekstowe.

Przecinki we wtrąceniach

Przecinkami oddzielamy w zdaniu wtrącenia i zwroty do kogoś. Jeśli znajdują się one w środku zdania, oddzielamy je przecinkami z obu stron.

  • Danie, moim zdaniem, wyglądało smakowicie.
  • Wakacje, mam nadzieję, będą udane.
  • Zaparzyć ci, mamo, herbatę?
  • Proszę pana, tutaj nie wolno wchodzć.
  • Termin, proszę państwa, ustalimy jutro.

Przecinki w zdaniach złożonych współrzędnie

Przecinki stawiamy zawsze pomiędzy częściami składowymi zdań złożonych współrzędnie przeciwstawnych i wynikowych (czyli przed spójnikami takimi jak: ale, lecz, jednak, zaś, natomiast, więc, zatem, toteż, dlatego).

  • Uwielbiam pomidory, ale jestem na nie uczulona.
  • Pada deszcz, jednak pójdę na spacer.
  • Pytasz, zatem ci odpowiadam.
  • Kocham czytać książki, natomiast ty wolisz oglądać filmy.
  • Zdenerwowałaś mnie, więc się do ciebie nie odzywam.

Z kolei pomiędzy częściami składowymi zdań złożonych współrzędnie łącznych i rozłącznych, czyli przed spójnikami takimi jak: i, oraz, zarazem, też, także, ani, albo, lub, czy, bądź nie stawiamy przecinków.

  • Kocham podróże i często wyjeżdżam.
  • Zrobię obiad lub posprzątam dom.
  • Wykonałem zadanie oraz zgłosiłam to nauczycielowi.
  • Zdecyduję się na ten krok albo dokładniej rozważę za i przeciw.

Uwaga! Przecinki przed spójnikami i, oraz, zarazem, też, także, ani, albo, lub, czy, bądź należy postawić w sytuacji, gdy w jednym zdaniu się one powtarzają, np.

  • I było pysznie, i smacznie, i niedrogo.
  • Ani nie jadłam, ani nie piłam, ani nie tańczyłam.
  • Albo mi pomożesz, albo zrobię to sam.

Przecinki w zdaniach zlożonych podrzędnie

Pomiędzy częściami składowymi zdań złożonych podrzędnie zawsze stawiamy przecinki. Dotyczy to również konstrukcji z imiesłowowym równoważnikiem zdania. Oznacza to, że przecinki stawiamy przed takimi spójnikami jak: że, ponieważ, bo, aby, choć, czy, jeżeli, oraz przed zaimkami względnymi, np. kto, co, komu, gdzie, jak, tam. Przykłady zdań złożonych podrzędnie to:

  • Zakomunikował nam, że nie może iść.
  • Podskoczył, ponieważ zauważył węża.
  • Zawróciłam, aby zamknąć drzwi na klucz.
  • Pójdę tam, choć nie mam najmniejszej ochoty.
  • Zwycięży ten, kto dobiegnie pierwszy.
  • Zapytaj, jaka jest cena tej bluzki.
  • Wrócił tam, gdzie się poznali.
  • Gdzie nie wylądujemy, tam się dobrze bawimy.
  • Biegnąc, rozmyślała o pracy.
  • Ugotowawszy obiad, zawołał rodzinę.

Dwa ostatnie zdania to konstrukcje z imiesłowowymi równoważnikami zdania. W nich również stawiamy przecinki, niezależnie od tego, czy imiesłów jest sam w swojej części, czy towarzyszą mu określenia.

Przecinek jako pauza

Należy pamiętać, że przecinek ilustruje zwykle krótką pauzę, która jest bardziej lub mniej zauważalna podczas mówienia. Jednym z najprostszych sposobów, by sprawdzić, czy właściwie używasz przecinków w swojej wypowiedzi, jest przeczytanie jej na głos i robienie krótkich przerw tam, gdzie postawione zostały przecinki.

NiepoprawnePoprawne
Miasto w, którym się urodziłam.Miasto, w którym się urodziłam.
Sklep do, którego nie weszłam.Sklep, do którego nie weszlam.
Obudzę cię chyba, że sam zaśpię.Obudzę cię, chyba że sam zaśpię.
Odwiedzę was mimo, że nie mam ochoty.Odwiedzę was, mimo że nie mam ochoty.

Jak napisać ogłoszenie?

Ogłoszenie to krótka forma wypowiedzi, w której nadawca podaje coś do publicznej wiadomości, np. że chce coś sprzedać, kupić, wynająć, coś znalazł, oferuje bądź czegoś poszukuje. Ogłoszenie jest pismem o charakterze informacyjnym, czyli jego celem jest informowanie. Musi więc zawierać następujące elementy:

  • zwracający uwagę nagłówek – np. słowo “Ogłoszenie” albo konkretniej: “Kupię, sprzedam, poszukuję, zaginął, znaleziono”,
  • zwięzłą treść, mówiącą o tym, co chce w ogłoszeniu przekazać nadawca wraz z koniecznymi szczegółami i warunkami,
  • dane kontaktowe do nadawcy, np. numer telefonu, adres poczty elektronicznej, adres domowy bądź firmowy.

Zaproszenie powinno być krótkie i zrozumiałe. Może być zamieszczone na tablicy ogłoszeń, w prasie, telewizji czy innych mediach, dlatego też powinniśmy zadbać o jego czytelność i estetykę.

Mowa zależna i niezależna

Mowa zależna i niezależna służą do relacjonowania cudzych myśli i wypowiedzi. W mowie zależnej wypowiedź danej osoby parafrazujemy, czyli wyjaśniamy własnymi słowami. Z kolei w mowie niezależnej czyjeś słowa dosłownie cytujemy, przyznając im w naszej własnej wypowiedzi osobne, niezależne miejsce oznaczone cudzysłowami.

Mowa zależna

Nie stosuje się w niej cudzysłowów i często zmienia się jej formę gramatyczną – z pierwszej osoby (czyli ja lub my) na trzecią (czyli on, ona, ono lub oni, one). Cudzą wypowiedź ujmuje się własnymi słowami – oddaje się jej sens, natomiast nie przytacza dosłownie, słowo w słowo. Najczęściej do jej wyrażania służą zdania podrzędne, np. powiedział, że…, zapytał, czy…, poprosił, aby….

  • Sprzedawczyni zapytała klientkę, czy życzy sobie paragon.
  • Mama powiedziała, że powinnam posprzątać swój pokój.
  • Widzowie zawołali, aby zespół zagrał jeszcze raz.

Mowa niezależna

W mowie niezależnej dosłownie przytacza się czyjąś wypowiedź, zachowując jej budowę gramatyczną i niezależność składniową. Cudze słowa wprowadzane są po dwukropku i ujmowane w cudzysłów.

  • Sprzedawczyni zapytała klientkę: „Czy życzy sobie pani paragon?”
  • Mama powiedziała: „Powinnaś posprzątać swój pokój”.
  • Widzowie zawołali do zespołu: „Jeszcze raz!”
Mowa zależna i niezależna - różnice i przykład.

Warto jeszcze wspomnieć, że nie zawsze po zamknięciu cudzysłowu stawiamy kropkę:

(…) Otóż po wypowiedzeniu kończącym się pytajnikiem, wykrzyknikiem oraz wielokropkiem umieszczamy cudzysłów zamykający i nie stawiamy już po nim kropki. Jeśli natomiast mamy do czynienia z wypowiedzeniem oznajmującym, to kropkę stawiamy po zamykającym cudzysłowie.

Adam Wolański, Poradnia językowa (źródło)

Jak zapisać dialog?

Dialog to zapis rozmowy co najmniej dwóch osób. Istnieje kilka możliwości jego zapisu i używane są one w różnych sytuacjach. 

  • Jeśli redagujemy tekst, który będzie się składał z samego dialogu (tak jak to często dzieje się na przykład na lekcjach języka obcego), można po kolei wypisać imiona bądź określenia rozmawiających osób, a po nich stawiać dwukropki i w całości zamieścić ich wypowiedzi.
  • Zamiast imion, w zapisie dialogu można użyć myślników. W ten sposób powstaje najpopularniejszy sposób zapisu dialogu.
  • Trzeci sposób polega na dodaniu do wypowiedzi bohaterów słów narratora, czyli osoby opowiadającej wydarzenia i relacjonującej przebieg rozmowy. Wypowiedzi narratora oddziela się od słów bohaterów myślnikami.
  • Istnieje też sposób polegający na zamieszczaniu wypowiedzi bohaterów w cudzysłowach. Taki zapis popularny jest w anglojęzycznej literaturze. W naszym kraju stosuje się go głównie do zapisu dialogu w dialogu, np. kiedy jakiś bohater relacjonuje rozmowę innych osób. 
Jak zapisać dialog? Różne sposoby zapisu dialogu.

Jakie zasady interpunkcyjne i ortograficzne należy stosować w zapisie dialogu, dowiesz się z tego filmu:

Polscy nobliści

Polscy nobliści - infografika


Nagroda Nobla została ustanowiona przez Alfreda Nobla –  szwedzkiego wynalazcę dynamitu. Kontynuował on pracę swojego ojca, inżyniera pragnącego znaleźć szybki sposób wysadzania skał. W 1867 roku Alfred opatentował dynamit, wierząc, że dzięki niemu ułatwi pracę wielu ludzi. Stało się jednak inaczej i jego wynalazek okazał się być początkiem wyścigu zbrojeń.

Alfred Nobel zmarł na zawał serca pod koniec 1896 roku. W testamencie zarządził, by jego majątek przeznaczyć na nagrody w dziedzinie fizyki, chemii, fizjologii lub medycyny, literatury i pokoju. Spadkobiercą uczynił Szwedzką Akademię Nauk.

Ja niżej podpisany, Alfred Nobel, oświadczam niniejszym, po długiej rozwadze, iż moja ostatnia wola odnośnie majątku, jest następująca. Wszystkie pozostałe po mnie, możliwe do zrealizowania aktywa, mają być rozdysponowane w sposób następujący: kapitał zostanie przez egzekutorów ulokowany bezpiecznie w papierach, tworzących fundusz, którego procenty każdego roku mają być rozdzielone w formie nagród tym, którzy w roku poprzedzającym przynieśli ludzkości największe korzyści.

Literacka Nagroda Nobla przyznawana jest od 1901 roku przez szwedzką Królewską Akademię Nauk. Kandydatury zgłaszane są do końca stycznia każdego roku – zwykle jest ich około 500. Do marca lista zostaje zawężona do około dwudziestu nazwisk. W połowie roku pozostaje maksymalnie 5-8 kandydatów. Ostateczny werdykt jest ogłaszany w październiku, zaś uroczyste wręczenie nagród odbywa się w grudniu. W gali uczestniczą członkowie szwedzkiej rodziny królewskiej. W dotychczasowej historii nagrody laureatami byli najczęściej pisarze anglojęzyczni.

Epoki literackie po kolei – podsumowanie

Znajomość epok literackich bywa niezwykle przydatna. Podczas interpretacji utworów literackich pozwala określić ich kontekst oraz zrozumieć, dlaczego właśnie w takim okresie powstało dane dzieło. Dzięki wiedzy o epokach możemy więc wyjaśnić, dlaczego większość średniowiecznych pisarzy nie podpisywała się pod swoimi dziełami, potrafimy wytłumaczyć, na czym polega spór poety i starca w balladzie „Romantyczność” Adama Mickiewicza oraz wskazać, jakie cele miała powieść dokumentalna „Kamienie na szaniec” Aleksandra Kamińskiego. Warto więc zapamiętać podstawowe informacje o epokach – na jaki okres przypadają, jaki panował wówczas światopogląd, jakie były cele ówczesnej sztuki oraz jakich pisarzy należy zanotować w pamięci.

Chronologiczna lista epok literackich wygląda następująco:

Starożytność czyli antyk
od ok. 4000 p.n.e. – wynalezienie pisma
do 476 r. n.e. – upadek cesarstwa zachodniorzymskiego
Homer – Iliada, Odyseja,
Sofokles – Antygona,
Eurypides – Medea,
Horacy, Safona, Wergiliusz.
Średniowiecze
od 476 r. n.e. – upadek cesarstwa zachodniorzymskiego
do II połowy XV wieku
Pisarze głównie anonimowi,
pisali na chwałę Boga.
Pieśń o Rolandzie,
Dzieje Tristana i Izoldy,
Bogurodzica,
Legenda o św. Aleksym.
Renesans czyli odrodzenie
od II poł. XV w.:
1453 r. – upadek Konstantynopola
1455 r. – wynalezienie druku przez Gutenberga
1492 r. – odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba
do końca XVI wieku
*Dante Alighieri – Boska komedia,
Giovanni Boccaccio – Dekameron,
Mikołaj Rej – Żywot
człowieka poczciwego,
Jan Kochanowski – Treny,
Odprawa posłów greckich.
Barok
od końca XVI wieku
do XVIII wieku
*William Szekspir – Romeo i Julia,
Molier – Skąpiec,
Jan Andrzej Morsztyn,
Daniel Naborowski,
Jan Chryzostom Pasek.
Oświecenie
XVIII w., w Polsce od ok. 1764 – początek panowania Poniatowskiego
do 1822 r. – wydanie „Poezji” Mickiewicza
Wolter – Kandyd,
J. J. Rousseau – Nowa Heloiza,
Ignacy Krasicki – Bajki,
Adam Naruszewicz,
Franciszek Karpiński.
Romantyzm
od 1822 r. – wydanie I tomu „Poezji” A. Mickiewicza
do 1863/1864 r. – powstanie styczniowe
Johann Wolfgang Goethe
Cierpienia Młodego Wertera,
Walter Scott – Waverley,
Adam Mickiewicz – Dziady,
Juliusz Słowacki – Balladyna,
Aleksander Fredro – Zemsta.
Pozytywizm
od 1864 r. – upadek powstania styczniowiego
do ok. 1890 r.
Balzac – Nędznicy,
Lew Tołstoj – Wojna i pokój,
Henryk Sienkiewicz – Quo vadis,
Bolesław Prus – Lalka,
Eliza Orzeszkowa – Dobra pani.
Młoda Polska
od ok. 1890 r. – pojawienie się nowego
pokolenia twórców
do 1918 r. – wybuch I wojny światowej
Kazimierz Przerwa-Tetmajer,
Leopold Staff, Jan Kasprowicz,
Władysław Reymont – Chłopi, Gabriela
Zapolska – Moralność pani Dulskiej,
Stanisław Wyspiański – Wesele.
Dwudziestolecie międzywojenne
od 1918 r. – koniec I wojny światowej,
do 1939 r. – wybuch II wojny światowej
Jarosław Iwaszkiewicz, Julian Tuwim,
Antoni Słonimski, Stefan Żeromski
Syzyfowe prace, Zofia Nałkowska
Granica, Bruno Schulz – Sklepy
cynamonowe
, Witkacy – Szewcy.
Okres wojny i okupacji
od 1 września 1939 r. – atak Niemiec na Polskę,
do 8 maja 1945 r. – kapitulacja Niemiec
kończąca II wojnę światową
Aleksander Kamiński
Kamienie na szaniec,
Gustaw Herling Grudziński
Inny świat,
Zofia Nałkowska – Medaliony,
Antoine de Saint-Exupery – Mały Książę.
Współczesność
od 8 maja 1945 r.
– zakończenie II wojny światowej
*J.R.R. Tolkien
Hobbit, czyli tam i z powrotem,
Albert Camus – Dżuma, Ernest
Hemingway – Stary człowiek i morze,
Eric E. Schmidt – Oskar i pani Róża, Umberto Eco – Imię róży.
Stanisław Barańczak, Tadeusz Różewicz,
Zbigniew Herbert, Sławomir Mrożek, Stanisław Lem.
Nobliści: Czesław Miłosz, Wisława Szymborska, Olga Tokarczuk.
Epoki literackie chronologiczne – czas trwania i najważniejsi pisarze
  • „Boska komedia” Dantego Alighieri zaliczana jest do dwóch epok: średniowiecza i resensansu. Autor, choć żył w średniowieczu, wyprzedzał tę epokę i stał się prekursorem renesansu.
  • Williama Szekspira określa się jako pisarza przełomu – żył i tworzył na przełomie renesansu i baroku, a jego twórczość nosi cechy obu tych epok.
  • J.R.R. Tolkien napisał „Hobbita…” w dwudziestoleciu międzywojennym, jednak zalicza się go do pisarzy współczesnych.

Z pomocą poniższego filmu szybko powtórzysz najważniejsze informacje o epokach literackich – ich ramach czasowych, pochodzeniu nazwy, najważniejszych wydarzeniach, światopoglądzie i cechach sztuki, a także najważniejszych pisarzach.

Teatr elżbietański i cechy dramatu szekspirowskiego

Teatrem elżbietańskim nazywamy teatr angielski z czasów panowania królowej Elżbiety I, czyli okresu przypadającego na drugą połowę XVI wieku. To właśnie wtedy – po latach wojen i niepokojów – nastąpiły spokojniejsze czasy oraz rozkwit kultury, w tym teatru, który stał się niezwykle popularną rozrywką. W renesansowej Anglii przedstawienia początkowo wystawiano na prowizorycznych sezonowych scenach, w prywatnych rezydencjach a nawet na ulicach. Czasy elżbietańskie przyniosły nowy typ budynku, który miał służyć wyłącznie do wystawiania spektakli. 

Budowa teatru w epoce elżbietańskiej

Nowe teatry budowane były na planie okręgu lub wielokątów. Znajdowały się w nich trzy rodzaje scen: 

  • przednia, będąca podwyższeniem, na którym odkrywano wydarzenia rozgrywające się pod gołym niebem, 
  • tylna służąca do ukazywania wydarzeń mających miejsce w pomieszczeniach, 
  • i górna na której prezentowano sceny balkonowe, jak słynna rozmowa Romea i Julii. 

Aktorzy nie byli odgrodzeni od widowni – tanie miejsca stojące znajdowały się na placyku wewnątrz, zaś zadaszone galerie przeznaczone dla bogatszych widzów umieszczono po bokach. Zazwyczaj nie stosowano dekoracji – to aktorzy, dzięki swojej grze, mieli wpływać na wyobraźnię widzów. Bywało też, że używano tabliczek z nazwami miejsc. 

Budowa teatru elżbietańskiego - plan okręgu lub ośmiokąta, scena przednia, tylna i górna. Widownia dla osób biednych na dziedzińcu i zadaszone galerie dla bogatych.

Różnice pomiędzy tragedią antyczną i szekspirowską

W czasach elżbietańskich teatr przestał, tak jak w antyku, być sztuką o rygorystycznych zasadach tworzenia, stał się natomiast rozrywką dla ludzi każdego stanu. Aktorzy, szczególnie w komediach, często zwracali się bezpośrednio do publiczności, która żywo komentowała wydarzenia. Gdy widowni podobał się spektakl, aktorzy mogli liczyć na oklaski i wiwaty, jednak gdy przebieg wydarzeń nie zyskiwał ich akceptacji, pojawiały się gwizdy, krzyki, a nawet rzucanie kamieniami. By sprostać wymaganiom publiczności, sztuki musiały być ciekawe, pełne tajemnic, intryg i zwrotów akcji, a jednocześnie wzruszać, uczyć i bawić.

William Szekspir, uważany za najważniejszego reformatora teatru, znakomicie rozumiał oczekiwania widzów. Zaczął więc tworzyć dramaty, które zerwały z tradycją utrwaloną od czasów starożytnych – nie tylko pod względem budowy.

  • Tragedia antyczna składała się z epejsodionów czyli części, w których występowali aktorzy, i stasimonów prezentujących pieśni chóru. Nowy typ tragedii natomiast zbudowany był z aktów obejmujących większe części oraz scen – czyli mniejszych partii związanych ze zmianą liczby występujących postaci.
  • Najważniejszą cechą dramatu szekspirowskiego stało się zerwanie z jednością czasu, miejsca i akcji. Wydarzenia nie musiały już rozgrywać się w jednym miejscu i od świtu do zmierzchu, mogły też dotyczyć kilku wątków.
  • W odróżnieniu od tragedii antycznej nie była też konieczna obecność chóru. Ponadto wprowadzone zostały sceny zbiorowe, podczas gdy w tragedii antycznej mogło występować maksymalnie trzech aktorów.
  • W dziełach Williama Szekspira nad bohaterami nie ciążyło już fatum czyli nieodwołalna decyzja bogów. Sami decydowali oni o swoim losie.
  • Nie musieli też być wybitnymi jednostkami z wyższych sfer o stałym charakterze. Postaci Szekspira dojrzewają, zmieniają poglądy i dokonują czynów niespodziewanych.
  • Ważnym krokiem było również odrzucenie zasady decorum, która polegała na zgodności języka z treścią. W dramacie szekspirowskim tragizm i patos często mieszają się z komizmem, styl poetycki z potocznym, a świat rzeczywisty z fantastycznym.
Cechy dramatu szekspirowskiego. Tragedia antyczna a szekspirowska - różnice. Budowa, podział na akty i sceny, zerwanie z zasadą trzech jedności, wprowadzenie scen zbiorowych, rezygnacja z fatum i decorum, wprowadzenie bohaterów różnych stanów o zmiennym charakterze

Do upadku teatru w Anglii doprowadzili purytanie będący pod wpływem Kościoła, który uważał, że sztuka ta wpływa demoralizująco na społeczeństwo i w 1642 roku wpłynął na parlament angielski, który zarządził zamknięte wszystkich teatrów w kraju. Zawód aktora zresztą nigdy nie był traktowany poważnie ani nie przynosił prestiżu, pomimo faktu, że wielu widzów spektakli pochodziło z wyższych sfer i znajdowało przyjemność w oglądaniu sztuk teatralnych.