Odmiany języka

Nieoficjalna odmiana języka

Nieoficjalna odmiana języka stosowana jest w sytuacjach prywatnych – czyli wtedy, gdy nadawca i odbiorca znają się i zwykle czują ze sobą swobodnie. Będzie więc używana w relacjach rówieśniczych przez dzieci i młodzież, a także przez dorosłych, którzy porozumiewają się z bliskimi lub znajomymi.

Cechy nieoficjalnej odmiany języka:

• Częste wyrazy potoczne, np. “facet” w odniesieniu do mężczyzny, “strasznie” jako określenie stopnia natężenia czegoś, “gliniarz” czyli “policjant” czy “buziaki” jako zwrot na pożegnanie.
• Liczne słowa nacechowane emocjonalnie, np. “chałupa” zamiast “dom”, “psinka” na określenie pupila.
• Wykrzyknienia jako oznaka emocji.
• Pojawiają się także słowa pochodzące z gwary lub żargonu, takie jak “bryle” czyli okulary bądź “laczki” czyli “klapki”.

Oficjalna odmiana polszczyzny

Odmiana oficjalna używana jest w sytuacjach, w których przynajmniej jeden z rozmówców reprezentuje jakąś instytucję lub grupę. Polszczyzną oficjalną posługujemy się również w kontaktach z osobami, których nie znamy osobiście – w sklepach, podczas wizyt lekarskich czy też załatwiając sprawy w różnego rodzaju urzędach.

Cechy oficjalnej odmiany języka:

• Używanie wyrazów neutralnych, nienachechowanych emocjonalnie.
• Posługiwanie się słownictwem charakterystycznym dla różnych dziedzin wiedzy (np. podczas wystąpień publicznych).
• Stosowanie słownictwa charakterystycznego dla stylu urzędowego, takie jak: “Zawiadamia się”, “Należy uiścić”, szczególnie w formach pisemnych.
• Stosowanie się do normy wzorcowej języka.

Język mówiony i język pisany

Język mówiony używany jest w sytuacjach bezpośredniego kontaktu nadawcy i odbiorcy, czyli w rozmowach. Dużą rolę odgrywają w nim gesty, mimika czy ton głosu. Kiedy z kimś rozmawiamy, zwykle nie ma czasu na dokładne przemyślenie swojej wypowiedzi, dlatego cechuje się ona spontanicznością. Często pojawiają się drobne błędy językowe, powtórzenia, niedokończone zdania bądź konstrukcje bez orzeczenia, takie jak “Jutro niedziela.”, “Niedługo wakacje.” czy “Zaraz obiad”. Ponadto w wypowiedziach takich pojawiają się wyrażenia z mowy potocznej, takie jak “no, wiesz, spoko”, a także słowa nacechowane emocjonalnie.

W przypadku języka pisanego brak jest bezpośredniego kontaktu nadawcy i odbiorcy. To sprawia, że piszący ma więcej czasu do namysłu i przez to jego wypowiedź jest poprawna językowo, spójna i bardziej staranna. Słownictwo jest bogatsze, a w celu uniknięcia powtórzeń pojawia się wiele synonimów. W wypowiedziach profesjonalistów często pojawiają się terminy specjalistyczne i zapożyczenia. Składnia takich wypowiedzi jest bardziej skomplikowana – pojawia się sporo zdań złożonych podrzędnie, a także wielokrotnie złożonych, a także liczne konstrukcje z imiesłowowym równoważnikiem zdania. Ponadto wypowiedź pisemna jest utrwalona – są to bowiem takie formy jak listy, ogłoszenia, zaproszenia, opisy, artykuły prasowe, instrukcje i tym podobne.

Norma wzorcowa i użytkowa

Normą językową nazywamy zbiór zasad określających, w jaki sposób posługiwać się językiem i jak używać środków językowych. Rozróżniamy dwie normy: wzorcową, która jest stosowana głównie w polszczyźnie oficjalnej i wypowiedziach publicznych, a także użytkową, stosowaną w sytuacjach codziennych i kontaktach nieformalnych.

Norma wzorcowa

Normą wzorcową nazywamy ustalone przez językoznawców zasady używania języka. Jest to najbardziej poprawny sposób wyrażania się. Norma wzorcowa odpowiednia jest do każdej sytuacji, ale szczególnie ważne jest posługiwanie się nią w szkołach, urzędach, czyli wszelkich sytuacjach oficjalnych i podczas wypowiedzi publicznych. Należy pamiętać, że w tej odmianie polszczyzny stosujemy się do wszystkich zasad ujętych w słownikach.

• Kiedy mówimy o dzieciach, małych zwierzętach i przedmiotach niemających liczby mnogiej, używamy liczebników zbiorowych, np. “dwoje dzieci, troje kociąt, pięcioro spodni czy czworo nożyc”.

• Liczebniki złożone i wyrazy obcego pochodzenia zakończone na -ika, -yka akcentujemy na trzeciej sylabie od końca, np. O-siem-set, DZIE-więć-set, FI-zy-ka, gra-MA-ty-ka, ro-BO-ty-ka.

• W przypadku potraw takich jak kotlet, filet, czy krokiet w bierniku liczby pojedynczej używamy formy takiej jak w mianowniku. Powiemy więc: “Zjadłabym kotlet, filet i krokiet”.

• Wyrazy, w których znajdują się zbitki spółgłosek, takie jak drzewo, jabłko czy dostrzec, wymawiamy jak najbardziej starannie.

• Zaś od czasowników “mleć”, “pleć” i “słać” powinniśmy za tworzyć odpowiednie formy osobowe.

• W odniesieniu do rzeczowników rodzaju żeńskiego, stosujemy zaimek „tę”: “Podaj mi tę książkę”, bądź “Uprzątnij tę stertę”.

Norma użytkowa

Norma użytkowa to mniej rygorystyczna odmiana polszczyzny używana głównie w kontaktach nieformalnych. Wiąże się z nieoficjalną odmianą języka. Jest luźniejsza i dopuszcza odstępstwa od idealnego sposobu mówienia.

• Nie wymusza stosowania liczebników zbiorowych, można więc powiedzieć: trójka dzieci czy trzy pary spodni. 

• W liczebnikach złożonych i wyrazach zakończonych na -ika, -yka można akcentować przedostatnią sylabę, np. fi-ZY-ka, gra-ma-TY-ka, ro-bo-TY-ka.

• W przypadku potraw mięsnych w bierniku można dodać końcówkę “-a”: “Zjadłabym kotleta, fileta i krokieta”.

• Wyrazy, w których znajdują się zbitki spółgłosek, takie jak drzewo, jabłko czy dostrzec, możemy wymawiać mniej starannie.

• W przypadku czasowników “mleć”, “pleć” i “słać” możemy tworzyć formy potoczne.

• W odniesieniu do rzeczowników rodzaju żeńskiego, możemy stosować zaimek „tą”: “Podaj mi tą książkę”, bądź “Uprzątnij tą stertę” (tylko w mowie potocznej!)

Gdzie szukać informacji o normie wzorcowej?

Język jest żywy, to znaczy że się zmienia. Gdzie więc szukać pomocy, jeśli pojawią się wątpliwości? Pomocą posłużą nam przede wszystkim słowniki poprawnej polszczyzny – tam znajdują się informacje o tym, czy forma danego wyrazu przyporządkowana jest do normy wzorcowej, użytkowej, a może mieści się w obu. Warto również korzystać z internetowych poradni językowych, które prowadzone są przez uczelnie i wydawnictwa.