Kategoria: język polski

błędy, język polski

Sprawdź swoją wiedzę dotyczącą rodzajów literackich!

przez aniakubica

Znajomość rodzajów i gatunków literackich jest niezbędna przy omawianiu wszelkich lektur, nie tylko szkolnych. Sprawdź, czy wiesz wszystko, co potrzebne o epice, liryce i dramacie.

Osobą wypowiadającą się w epice jest:
bohater
Bohater nie wypowiada się w epice, chyba że ze swojego punktu widzenia opowiada historię, czyli tekst ma narrację pierwszoosobową.
podmiot liryczny
Podmiot liryczny jest osobą wypowiadającą się w liryce.
narrator
Brawo! W epice wypowiada się narrator.
Kiedy miałem sześć lat, zobaczyłem pewnego razu wspaniały obrazek w książce o dżungli zatytułowanej „Historie prawdziwe. Przedstawiał węża boa połykającego lwa.
Taki typ narracji to:
narracja trzecioosobowa
W narracji trzecioosobowej narrator wypowiada się w trzeciej osobie.
narracja pierwszoosobowa
Brawo! W narracji pierwszoosobowej narrator ze swojego punktu widzenia opowiada historię, posługując się czasownikami w pierwszej osobie.
monolog liryczny
Monolog liryczny występuje w liryce.
Podział na wersy ma miejsce tylko w tekstach należących do liryki.
Prawda
Zdarzają się teksty należące do epiki, ale pisane wierszem.
Trudno określić
Nie tylko utwory należące do liryki są pisane wierszem.
Fałsz
Zgadza się. Podział na wersy może zdarzyć się w utworach należących do dramatu i epiki.
Tekst poboczny, czyli inaczej…?
alegoria
Alegoria to środek stylistyczny, który ma tylko jedno ukryte znaczenie.
didaskalia
Brawo! Didaskalia są wskazówkami autora w utworach dramatycznych.
przypowieść
Przypowieść to gatunek literacki.
W pewnej norce ziemnej mieszkał sobie pewien hobbit. Nie była to szkaradna, brudna, wilgotna nora, rojąca się od robaków i cuchnąca błotem, ani też sucha, naga, piaszczysta nora bez stołka, na którym by można usiąść, i bez dobrze zaopatrzonej spiżarni; była to nora hobbita, to znaczy: norka z wygodami.
Powyższy fragment to narracja…
narracja trzecioosobowa
W narracji trzecioosobowej narrator wypowiada się w trzeciej osobie.
narracja pierwszoosobowa
W narracji pierwszoosobowej narrator wypowiada się w pierwszej osobie i najczęściej jest uczestnikiem wydarzeń.
żadne z powyższych
„Hobbit, czyli tam i z powrotem” należy do epiki, więc występuje w nim narracja.

Kliknij „Czytaj dalej” by przejść do dalszej części quizu ⬇

Czytaj dalej „Sprawdź swoją wiedzę dotyczącą rodzajów literackich!” →
błędy, język polski

Środki stylistyczne – test

przez aniakubica

Chcesz przekonać się, jak dobrze znasz środki stylistyczne i czy potrafisz wskazać je w tekście? Spróbuj swoich sił w poniższej zabawie.

Quiz obejmuje środki artystyczne takie jak przenośnia, epitet, porównanie, oksymoron, symbol, alegoria, archaizm, neologizm, zdrobnienie, zgrubienie, powtórzenie, anafora, epifora, apostrofa, pytanie retoryczne, onomatopeja, kakofonia, eufonia. Powodzenia!

Przenośnia inaczej nazywana jest:
refrenem
Refren to powtarzająca się część np. w pieśni lub hymnie.
onomatopeją
Onomatopeja to wyraz dźwiękonaśladowczy.
metaforą
Brawo! Przenośnia to inaczej metafora.
Idąc bez celu, nie pilnując drogi,
Sam nie pojmuję, jak w twe zajdę progi;
I wchodząc sobie zadaję pytanie;
Co tu mię wiodło? przyjaźń czy kochanie?
W ostatnim wersie znajdują się:
epitety
Epitety to określenia rzeczownika.
pytania retoryczne
Brawo! Pytania retoryczne to pytania, na które nie oczekuje się odpowiedzi.
porównania
Porównania mają na celu zestawienie dwóch obrazów, osób, pojęć itp. w celu ukazania ich podobieństwa.
Wyrazy będące określeniem rzeczownika to:
onomatopeje
Onomatopeja to wyraz dźwiękonaśladowczy.
epifory
Epifora to powtórzenie na końcu wersów lub segmentów wypowiedzi.
epitety
Brawo! Epitety są określeniem rzeczownika.
Który ze środków stylistycznych ma, oprócz jednego dosłownego, wiele znaczeń ukrytych?
Alegoria
Alegoria ma tylko jedno ukryte znaczenie.
Symbol
Brawo! Symbol ma wiele ukrytych znaczeń.
Przypowieść
Przypowieść to nie środek stylistyczny, a gatunek literacki.
Natenczas Wojski chwycił na taśmie przypięty
Swój róg bawoli, długi, cętkowany, kręty
Jak wąż boa (…)
Bawoli, długi, cętkowany i kręty to…
porówania
Porównanie pokazuje podobieństwa między dwoma obiektami lub zjawiskami.
przenośnie
Przenośnia to połączenie słów niosące nowe znaczenie.
epitety
Brawo! Te słowa są określeniami rzeczownika, a więc epitetami.

Kliknij „Czytaj dalej” by przejść do dalszej części quizu ⬇

Czytaj dalej „Środki stylistyczne – test” →
edycja tekstu i prezentacje, język polski

Mowa zależna i niezależna

przez aniakubica

Mowa zależna i niezależna służą do relacjonowania cudzych myśli i wypowiedzi. W mowie zależnej wypowiedź danej osoby parafrazujemy, czyli wyjaśniamy własnymi słowami. Z kolei w mowie niezależnej czyjeś słowa dosłownie cytujemy, przyznając im w naszej własnej wypowiedzi osobne, niezależne miejsce oznaczone cudzysłowami.

Mowa zależna

Nie stosuje się w niej cudzysłowów i często zmienia się jej formę gramatyczną – z pierwszej osoby (czyli ja lub my) na trzecią (czyli on, ona, ono lub oni, one). Cudzą wypowiedź ujmuje się własnymi słowami – oddaje się jej sens, natomiast nie przytacza dosłownie, słowo w słowo. Najczęściej do jej wyrażania służą zdania podrzędne, np. powiedział, że…, zapytał, czy…, poprosił, aby….

  • Sprzedawczyni zapytała klientkę, czy życzy sobie paragon.
  • Mama powiedziała, że powinnam posprzątać swój pokój.
  • Widzowie zawołali, aby zespół zagrał jeszcze raz.

Mowa niezależna

W mowie niezależnej dosłownie przytacza się czyjąś wypowiedź, zachowując jej budowę gramatyczną i niezależność składniową. Cudze słowa wprowadzane są po dwukropku i ujmowane w cudzysłów.

  • Sprzedawczyni zapytała klientkę: „Czy życzy sobie pani paragon?”
  • Mama powiedziała: „Powinnaś posprzątać swój pokój”.
  • Widzowie zawołali do zespołu: „Jeszcze raz!”
Mowa zależna i niezależna - różnice i przykład.

Warto jeszcze wspomnieć, że nie zawsze po zamknięciu cudzysłowu stawiamy kropkę:

(…) Otóż po wypowiedzeniu kończącym się pytajnikiem, wykrzyknikiem oraz wielokropkiem umieszczamy cudzysłów zamykający i nie stawiamy już po nim kropki. Jeśli natomiast mamy do czynienia z wypowiedzeniem oznajmującym, to kropkę stawiamy po zamykającym cudzysłowie.

Adam Wolański, Poradnia językowa (źródło)
edycja tekstu i prezentacje, język polski

Jak zapisać dialog?

przez aniakubica

Dialog to zapis rozmowy co najmniej dwóch osób. Istnieje kilka możliwości jego zapisu i używane są one w różnych sytuacjach. 

  • Jeśli redagujemy tekst, który będzie się składał z samego dialogu (tak jak to często dzieje się na przykład na lekcjach języka obcego), można po kolei wypisać imiona bądź określenia rozmawiających osób, a po nich stawiać dwukropki i w całości zamieścić ich wypowiedzi.
  • Zamiast imion, w zapisie dialogu można użyć myślników. W ten sposób powstaje najpopularniejszy sposób zapisu dialogu.
  • Trzeci sposób polega na dodaniu do wypowiedzi bohaterów słów narratora, czyli osoby opowiadającej wydarzenia i relacjonującej przebieg rozmowy. Wypowiedzi narratora oddziela się od słów bohaterów myślnikami.
  • Istnieje też sposób polegający na zamieszczaniu wypowiedzi bohaterów w cudzysłowach. Taki zapis popularny jest w anglojęzycznej literaturze. W naszym kraju stosuje się go głównie do zapisu dialogu w dialogu, np. kiedy jakiś bohater relacjonuje rozmowę innych osób. 
Jak zapisać dialog? Różne sposoby zapisu dialogu.

Jakie zasady interpunkcyjne i ortograficzne należy stosować w zapisie dialogu, dowiesz się z tego filmu:

język polski

Epoki literackie po kolei – podsumowanie

przez aniakubica

Znajomość epok literackich bywa niezwykle przydatna. Podczas interpretacji utworów literackich pozwala określić ich kontekst oraz zrozumieć, dlaczego właśnie w takim okresie powstało dane dzieło. Dzięki wiedzy o epokach możemy więc wyjaśnić, dlaczego większość średniowiecznych pisarzy nie podpisywała się pod swoimi dziełami, potrafimy wytłumaczyć, na czym polega spór poety i starca w balladzie „Romantyczność” Adama Mickiewicza oraz wskazać, jakie cele miała powieść dokumentalna „Kamienie na szaniec” Aleksandra Kamińskiego. Warto więc zapamiętać podstawowe informacje o epokach – na jaki okres przypadają, jaki panował wówczas światopogląd, jakie były cele ówczesnej sztuki oraz jakich pisarzy należy zanotować w pamięci.

Chronologiczna lista epok literackich wygląda następująco:

Starożytność czyli antyk
od ok. 4000 p.n.e. – wynalezienie pisma
do 476 r. n.e. – upadek cesarstwa zachodniorzymskiego		Homer – Iliada, Odyseja,
Sofokles – Antygona,
Eurypides – Medea,
Horacy, Safona, Wergiliusz.
Średniowiecze
od 476 r. n.e. – upadek cesarstwa zachodniorzymskiego
do II połowy XV wieku		Pisarze głównie anonimowi,
pisali na chwałę Boga.
Pieśń o Rolandzie,
Dzieje Tristana i Izoldy,
Bogurodzica,
Legenda o św. Aleksym.
Renesans czyli odrodzenie
od II poł. XV w.:
1453 r. – upadek Konstantynopola
1455 r. – wynalezienie druku przez Gutenberga
1492 r. – odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba
do końca XVI wieku		*Dante Alighieri – Boska komedia,
Giovanni Boccaccio – Dekameron,
Mikołaj Rej – Żywot
człowieka poczciwego,
Jan Kochanowski – Treny,
Odprawa posłów greckich.
Barok
od końca XVI wieku
do XVIII wieku		*William Szekspir – Romeo i Julia,
Molier – Skąpiec,
Jan Andrzej Morsztyn,
Daniel Naborowski,
Jan Chryzostom Pasek.
Oświecenie
XVIII w., w Polsce od ok. 1764 – początek panowania Poniatowskiego
do 1822 r. – wydanie „Poezji” Mickiewicza		Wolter – Kandyd,
J. J. Rousseau – Nowa Heloiza,
Ignacy Krasicki – Bajki,
Adam Naruszewicz,
Franciszek Karpiński.
Romantyzm
od 1822 r. – wydanie I tomu „Poezji” A. Mickiewicza
do 1863/1864 r. – powstanie styczniowe		Johann Wolfgang Goethe
– Cierpienia Młodego Wertera,
Walter Scott – Waverley,
Adam Mickiewicz – Dziady, Pan Tadeusz,
Juliusz Słowacki – Balladyna,
Aleksander Fredro – Zemsta.
Pozytywizm
od 1864 r. – upadek powstania styczniowiego
do ok. 1890 r.		Balzac – Nędznicy,
Lew Tołstoj – Wojna i pokój,
Henryk Sienkiewicz – Quo vadis,
Bolesław Prus – Lalka,
Eliza Orzeszkowa – Dobra pani.
Młoda Polska
od ok. 1890 r. – pojawienie się nowego
pokolenia twórców
do 1918 r. – wybuch I wojny światowej		Kazimierz Przerwa-Tetmajer,
Leopold Staff, Jan Kasprowicz,
Władysław Reymont – Chłopi, Gabriela
Zapolska – Moralność pani Dulskiej,
Stanisław Wyspiański – Wesele.
Dwudziestolecie międzywojenne
od 1918 r. – koniec I wojny światowej,
do 1939 r. – wybuch II wojny światowej		Jarosław Iwaszkiewicz, Julian Tuwim,
Antoni Słonimski, Stefan Żeromski
– Syzyfowe prace, Zofia Nałkowska
– Granica, Bruno Schulz – Sklepy
cynamonowe, Witkacy – Szewcy.
Okres wojny i okupacji
od 1 września 1939 r. – atak Niemiec na Polskę,
do 8 maja 1945 r. – kapitulacja Niemiec
kończąca II wojnę światową		Aleksander Kamiński
– Kamienie na szaniec,
Gustaw Herling Grudziński
– Inny świat,
Zofia Nałkowska – Medaliony,
Antoine de Saint-Exupery – Mały Książę.
Współczesność
od 8 maja 1945 r.
– zakończenie II wojny światowej		*J.R.R. Tolkien
– Hobbit, czyli tam i z powrotem,
Albert Camus – Dżuma, Ernest
Hemingway – Stary człowiek i morze,
Eric E. Schmidt – Oskar i pani Róża, Umberto Eco – Imię róży.
Stanisław Barańczak, Tadeusz Różewicz,
Zbigniew Herbert, Sławomir Mrożek, Stanisław Lem.
Nobliści: Czesław Miłosz, Wisława Szymborska, Olga Tokarczuk.
Epoki literackie chronologiczne – czas trwania i najważniejsi pisarze
  • „Boska komedia” Dantego Alighieri zaliczana jest do dwóch epok: średniowiecza i resensansu. Autor, choć żył w średniowieczu, wyprzedzał tę epokę i stał się prekursorem renesansu.
  • Williama Szekspira określa się jako pisarza przełomu – żył i tworzył na przełomie renesansu i baroku, a jego twórczość nosi cechy obu tych epok.
  • J.R.R. Tolkien napisał „Hobbita…” w dwudziestoleciu międzywojennym, jednak zalicza się go do pisarzy współczesnych.

Z pomocą poniższego filmu szybko powtórzysz najważniejsze informacje o epokach literackich – ich ramach czasowych, pochodzeniu nazwy, najważniejszych wydarzeniach, światopoglądzie i cechach sztuki, a także najważniejszych pisarzach.

ciekawostki, język polski

Teatr elżbietański i cechy dramatu szekspirowskiego

przez aniakubica

Teatrem elżbietańskim nazywamy teatr angielski z czasów panowania królowej Elżbiety I, czyli okresu przypadającego na drugą połowę XVI wieku. To właśnie wtedy – po latach wojen i niepokojów – nastąpiły spokojniejsze czasy oraz rozkwit kultury, w tym teatru, który stał się niezwykle popularną rozrywką. W renesansowej Anglii przedstawienia początkowo wystawiano na prowizorycznych sezonowych scenach, w prywatnych rezydencjach a nawet na ulicach. Czasy elżbietańskie przyniosły nowy typ budynku, który miał służyć wyłącznie do wystawiania spektakli. 

Budowa teatru w epoce elżbietańskiej

Nowe teatry budowane były na planie okręgu lub wielokątów. Znajdowały się w nich trzy rodzaje scen: 

  • przednia, będąca podwyższeniem, na którym odkrywano wydarzenia rozgrywające się pod gołym niebem, 
  • tylna służąca do ukazywania wydarzeń mających miejsce w pomieszczeniach, 
  • i górna na której prezentowano sceny balkonowe, jak słynna rozmowa Romea i Julii. 

Aktorzy nie byli odgrodzeni od widowni – tanie miejsca stojące znajdowały się na placyku wewnątrz, zaś zadaszone galerie przeznaczone dla bogatszych widzów umieszczono po bokach. Zazwyczaj nie stosowano dekoracji – to aktorzy, dzięki swojej grze, mieli wpływać na wyobraźnię widzów. Bywało też, że używano tabliczek z nazwami miejsc. 

Budowa teatru elżbietańskiego - plan okręgu lub ośmiokąta, scena przednia, tylna i górna. Widownia dla osób biednych na dziedzińcu i zadaszone galerie dla bogatych.

Różnice pomiędzy tragedią antyczną i szekspirowską

W czasach elżbietańskich teatr przestał, tak jak w antyku, być sztuką o rygorystycznych zasadach tworzenia, stał się natomiast rozrywką dla ludzi każdego stanu. Aktorzy, szczególnie w komediach, często zwracali się bezpośrednio do publiczności, która żywo komentowała wydarzenia. Gdy widowni podobał się spektakl, aktorzy mogli liczyć na oklaski i wiwaty, jednak gdy przebieg wydarzeń nie zyskiwał ich akceptacji, pojawiały się gwizdy, krzyki, a nawet rzucanie kamieniami. By sprostać wymaganiom publiczności, sztuki musiały być ciekawe, pełne tajemnic, intryg i zwrotów akcji, a jednocześnie wzruszać, uczyć i bawić.

William Szekspir, uważany za najważniejszego reformatora teatru, znakomicie rozumiał oczekiwania widzów. Zaczął więc tworzyć dramaty, które zerwały z tradycją utrwaloną od czasów starożytnych – nie tylko pod względem budowy.

  • Tragedia antyczna składała się z epejsodionów czyli części, w których występowali aktorzy, i stasimonów prezentujących pieśni chóru. Nowy typ tragedii natomiast zbudowany był z aktów obejmujących większe części oraz scen – czyli mniejszych partii związanych ze zmianą liczby występujących postaci.
  • Najważniejszą cechą dramatu szekspirowskiego stało się zerwanie z jednością czasu, miejsca i akcji. Wydarzenia nie musiały już rozgrywać się w jednym miejscu i od świtu do zmierzchu, mogły też dotyczyć kilku wątków.
  • W odróżnieniu od tragedii antycznej nie była też konieczna obecność chóru. Ponadto wprowadzone zostały sceny zbiorowe, podczas gdy w tragedii antycznej mogło występować maksymalnie trzech aktorów.
  • W dziełach Williama Szekspira nad bohaterami nie ciążyło już fatum czyli nieodwołalna decyzja bogów. Sami decydowali oni o swoim losie.
  • Nie musieli też być wybitnymi jednostkami z wyższych sfer o stałym charakterze. Postaci Szekspira dojrzewają, zmieniają poglądy i dokonują czynów niespodziewanych.
  • Ważnym krokiem było również odrzucenie zasady decorum, która polegała na zgodności języka z treścią. W dramacie szekspirowskim tragizm i patos często mieszają się z komizmem, styl poetycki z potocznym, a świat rzeczywisty z fantastycznym.
Cechy dramatu szekspirowskiego. Tragedia antyczna a szekspirowska - różnice. Budowa, podział na akty i sceny, zerwanie z zasadą trzech jedności, wprowadzenie scen zbiorowych, rezygnacja z fatum i decorum, wprowadzenie bohaterów różnych stanów o zmiennym charakterze

Do upadku teatru w Anglii doprowadzili purytanie będący pod wpływem Kościoła, który uważał, że sztuka ta wpływa demoralizująco na społeczeństwo i w 1642 roku wpłynął na parlament angielski, który zarządził zamknięte wszystkich teatrów w kraju. Zawód aktora zresztą nigdy nie był traktowany poważnie ani nie przynosił prestiżu, pomimo faktu, że wielu widzów spektakli pochodziło z wyższych sfer i znajdowało przyjemność w oglądaniu sztuk teatralnych.

ciekawostki, język polski

Budowa tragedii antycznej i starożytnego teatru

przez aniakubica

Skąd pochodzi tragedia antyczna?

Dramat wywodzi się z Dionizji – obrzędów ku czci Dionizosa obchodzonych w starożytnej Grecji. Dionizos, w Rzymie nazywany Bachusem, był mitologicznym bogiem płodności, natury, winorośli i wina.

  • Na przełomie grudnia i stycznia obchodzono Dionizje Małe, które zwane były też wiejskimi. Otwierano wówczas młode wina, organizowano zabawy, procesje i tańce. Śpiewano pieśni, z których wywodzi się komedia, czyli gatunek obejmujący utwory pogodne, o żywej akcji i kończące się szczęśliwie.
  • Na przełomie marca i kwietnia organizowano natomiast Dionizje Wielkie czyli miejskie. Posąg Dionizosa przystrajano w odświętne szaty i wieniec laurowy, po czym zabierano go na procesję i składano przed nim ofiarę z kozła. Organizowano występy, podczas których śpiewał chór złożony z mężczyzn przebranych w koźle skóry, któremu przewodził koryfeusz. Pieśń będąca dialogiem pomiędzy nim a resztą mężczyzn nazywano dytyrambem – właśnie z niej wywodzi się dzisiejsza tragedia.

Z czasem oprócz koryfeusza i chóru pojawił się pierwszy aktor, który wprowadzony został do tragedii przez Tespisa – najstarszego znanego dramatopisarza. Drugi aktor pojawił się w tragedii napisanej przez Ajschylosa, zaś u Sofoklesa po raz pierwszy na scenie zagrało trzech aktorów. Warto wspomnieć, że aktorami mogli być jedynie mężczyźni. Zakładali kostiumy i maski odwzorowujące odgrywaną postać, a także buty na koturnach mające sprawić, że byli lepiej widoczni nawet z najdalszych miejsc widowni. 

Budowa greckiego teatru

Przedstawienia odbywały się w tzw. amfiteatrach, czyli budowlach wznoszonych na stokach wzgórz, dzięki czemu miały doskonałą akustykę. Każdy amfiteatr składał się z kilku części: 

  • Skene był to budynek znajdujący się za sceną, służący aktorom jako garderoba. Jego frontowa ściana była tłem rozgrywających się wydarzeń.
  • Proskenion to scena, na której występowali aktorzy.
  • Poniżej znajdowała się orchestra, czyli plac zajmowany przez chór, który wchodził bocznym przejściem nazywanym parodos.
  • Widownię określano mianem theatron. 
Budowa teatru greckiego - skene, proskenion, orchestra, parodos, theatron

Budowa tragedii antycznej

Prezentowane w amfiteatrach tragedie antyczne miały ściśle określoną budowę:

  • na początku aktor wygłaszał prologos, który był zapowiedzią wydarzeń,
  • następnie pojawiał się chór śpiewający parodos, czyli pieśń wejścia,
  • później na przemian prezentowano kolejne części:
    • epejsodia – czyli występy aktorów,
    • stasimony – czyli komentarze chóru,
  • na koniec chór odśpiewywał exodos – pieśń kończącą tragedię.

Cechy tragedii antycznej

  • Zasada trzech jedności oznacza, że wydarzenia mogły się rozgrywać w jednym miejscu, w ciągu jednego dnia i dotyczyć tylko jednego tematu.
  • W tragediach stosowano tylko styl poważny i podniosły, pasujący do wydarzeń. Nazywamy to zasadą decorum.
  • Bohaterowie byli osobami z wyższych sfer o niezmiennym charakterze, wierni swoim ideałom i przekonaniom.
  • Bohater zmagał się z konfliktem tragicznym, czyli dwiema równorzędnymi racjami, co uniemożliwiało mu dokonanie wyboru. 
  • Było to wynikiem fatum, czyli nieodwołalnej woli bogów. 
  • Celem tragedii było przeżycie przez widzów uczucia litości i trwogi, co prowadzić miało do katharsis, czyli oczyszczenia.

Zasady te charakteryzują wszystkie tragedie antyczne. Zachowało się wiele utworów z tamtych czasów. Należy zapamiętać nazwiska najsłynniejszych z nich: Ajschylosa, który napisał “Orysteję”,  Sofoklesa – autora “Antygony”, oraz Eurypidesa, twórcy tragedii “Medea”.