Środki stylistyczne (słownictwo)

Środki stylistyczne dotyczące słownictwa wraz z przykładami: epitet, przenośnia, neologizm, archaizm, ożywienie, uosobienie

Środki stylistyczne z zakresu słownictwa

Środki artystyczne dotyczące słownictwa polegają na takim doborze słów, który wywołuje nowe skojarzenia bądź nadaje dodatkowy kontekst. Pisarze mogą używać określeń opisujących przedmioty czy sytuacje, tworzyć nowe słowa bądź sięgać po zapomniane, a także tworzyć nowe znaczenia dla istniejących już wyrazów.

Słowotwórcze środki stylistyczne

  • Neologizm – jest to nowy wyraz, utworzony po to, by osiągnąć efekt artystyczny. Często stosowany jest w dziełach z gatunku science-fiction bądź fantasy.
    • „Potem nauczył się szybko zaścielać łóżko i liczył na to, że będzie największym słaczem łóżek. Później jeszcze przyszła kariera najlepszego wyciągacza korków z butelek, najlepszego wydzieracza kartek (…) łamacza zapałek (…).”
  • Zdrobnienie – zmiana wyrazu za pomocą formantu, która nadaje mu zabarwienie emocjonalne (pozytywne lub negatywne, pogardliwe).
    • „Zbyszko zaś szedł ku księżnej, trzymając przy piersiach Danusię, która objąwszy go jedną ręką za szyję, drugą podnosiła w górę luteńkę z obawy, by się nie zgniotła”.
  • Zgrubienie – zmiana wyrazu przez formant, która nadaje mu zabarwienie emocjonalne lub podkreśla jego wielkość.
    • „Głodne nędzy mej, straszne, wyschnięte buciska
    • „Z ręką wiszącą miękko nad mokrym buciorem

Leksykalne środki stylistyczne

  • Epitet – wyraz określający rzeczownik. Uwydatnia jakąś cechę, ujawnia stosunek emocjonalny do opisywanej rzeczy lub ma po prostu ozdabiać wypowiedź. Nadaje tekstowi plastyczność, przez co wpływa na wyobraźnię.
    • „Nie bądź dumna ze swego szczęścia. Szczęście jest zawsze krótkotrwałe. Ale nurzaj się w chwilach dzisiejszych jak w chłodnych falach wiecznych źródeł.”
  • Przenośnia (metafora) – zaskakujące zestawienie słów, którego nie spotyka się w języku potocznym. Zestawienie to nadaje wyrazom nowy sens. Przenośni nie należy odczytywać dosłownie.
    • „Potopy słońca na podłodze leżą”
    • „Nakryli go ojczyzną, jak czapką wojskową”
    • „Wezbrana fala przerwała tamę woli”.
  • Ożywienie (animizacja) – jest to rodzaj przenośni. Polega na nadaniu przedmiotom nieożywionym lub pojęciom cech istot żywych.
    • „morze ryczy, chmura goni chmurę”
  • Uosobienie (personifikacja) – kolejny rodzaj przenośni. Jest to metaforyczne przedstawienie zwierząt, roślin, przedmiotów, idei jako osób ludzkich. Jest szczególnym rodzajem ożywienia.
    • „cyprysy mówią, niebo płacze”
  • Symbol – znak lub obraz, który obok znaczenia dosłownego ma także wiele znaczeń ukrytych.
    • Postać Róży z „Małego Księcia” – symbol piękna, delikatności, miłości, kapryśności, egoizmu.
  • Alegoria – znak lub obraz, który obok znaczenia dosłownego ma tylko jedno znaczenie ukryte.
    • Płonący krzak z Biblijnej Księgi Wyjścia, który ukazał się Mojżeszowi – symbol Boga. 
  • Oksymoron – zestawienie dwóch słów lub pojęć o całkowicie przeciwnym znaczeniu.
    • I mrozem pałam, i ogniami leję”
    • „Mróz gorejący, a ogień lodowy”
    • „Żyjąc umieram, konam nieśmiertelnie”
  • Archaizm – wyraz, konstrukcja składniowa lub związek wyrazowy, który wyszedł z użycia. Stosowany głównie w dziełach z gatunku historycznego.
    • Naści i ode mnie grosz, boś dobrze powiedział – rzekł Kropidło – jeno pamiętaj, że gdy leziwo się urwie, to bartnik kark skręci”.
  • Eufemizm – złagodzenie słów, które mogłyby być zbyt dosadne lub brutalne.
    • „przeniósł się na łono Abrahama” lub „zasnął snem wiecznym” – o osobie, która zmarła
  • Hiperbola – wyolbrzymienie czegoś, w celu podkreślenia pewnych cech.
    • „Po najzieleńszym wzgórzu,
      najkonniejszym orszakiem,
      w płaszczach najjedwabniejszych
      Do zamku o siedmiu wieżach,
      z których każda najwyższa.”

Zobacz również: