Środki stylistyczne (fonetyka)

Środki stylistyczne z zakresu fonetyki - onomatopeje, instrumentacja głoskowa, aliteracja, eufonia

Fonetyczne środki stylistyczne

Środki artystycznego wyrazu związane z brzmieniem mają na celu wywołanie w odbiorcy pewnych doznań słuchowych. Dzięki rytmizacji, rymom i odpowiedniemu doborowi wyrazów bądź zestawieniu ich ze sobą w szczególny sposób, artysta osiąga efekty dźwiękowe. Idealnym przykładem zastosowania fonetycznych środków stylistycznych jest wiersz Leopolda Staffa „Deszcz jesienny” – gdy go czytamy, brzmienie wyrazów kojarzy nam się z odgłosami słotnego dnia:

To w szyby deszcz dzwoni, deszcz dzwoni jesienny
I pluszcze jednaki, miarowy, niezmienny
Dżdżu krople padają i tłuką w me okno.
Jęk szklany… płacz szklany… a szyby w mgle mokną
I światła szarego blask sączy się senny.
O szyby deszcz dzwoni, deszcz dzwoni jesienny.

Leopold Staff „Deszcz jesienny”

Rytm i rymy w wierszach

Jedną z najważniejszych cech wierszy jest rytm. Pisarze tworzą go poprzez stosowanie odpowiedniej długości wersów, używanie określonej liczby sylab w każdym wersie bądź odpowiedniej liczby wersów w strofach. Na rytm wpływa także obecność refrenu i rymy, a także powtarzające się w tekście wyrazy. 

Rymy polegają na dobraniu ze sobą wyrazów o zbliżonym brzmieniu i umieszczeniu ich w odpowiednich miejscach. W poezji rymy stosuje się prawie zawsze na końcu wersów. Rymy dzielimy ze względu na to, jak są ułożone (parzyste, krzyżowe i okalające), jaką długość ma słowo (rymy męskie i żeńskie) oraz ze względu na dokładność (rymy dokładne i niedokładne). W liryce współczesnej często występują rymy bez wyraźnego uporządkowania – nazywamy je nieregularnymi. Więcej o rymach możesz przeczytać tutaj: Liryka i rodzaje rymów

Wyrazy dźwiękonaśladowcze (onomatopeje)

Onomatopeje są wyrazami, które naśladują dźwięki. Mogą być zapisem dźwięku bądź nazwą przedmiotu, odgłosu czy zwierzęcia, która zawiera w sobie dźwięk.

  • puk, stuk, ćwir, szast, trach, hau-hau, 
  • kukułka, szuranie, gwizd, świst, turkot, trzask, szelest, dzwon, buczenie

Inne fonetyczne środki artystyczne

  • Eufonia – inaczej nazywana jest instrumentacją głoskową. Jest to dobór takich wyrazów, by ich brzmienie było dla czytelnika przyjemne i harmonijne. Jej przeciwieństwem jest kakofonia. 
    • „O szyby deszcz dzwoni, deszcz dzwoni jesienny”
  • Kakofonia – zastosowanie wyrazów w taki sposób, by osiągnąć efekt nieprzyjemny i niepokojący dla czytelnika. Jest przeciwieństwem eufonii.
    • „Chrzęst szczęk pstrych krów wprządł w słuch
      Szept: „Trwasz wśród warstw łgarstw? Tchórz!
      Stwórz wpierw z przerw werw, w chwil skruch
      Strzęp chwalb – nerw ścierw czymś strwóż!”
  • Aliteracja – kilkukrotne powtarzanie głoski lub kilku głosek w określonych miejscach (np. na początku kolejnych wyrazów albo w akcentowanych miejscach).
    • „zwija się zaułek zawiły
      zagubiony we własnych załomach”
    • „Zwierzęca zajadłość – z zapisków zniechęconego zoologa”

Zobacz również: